Denizcilik sözlüğü

Alternatör

Tanım

Alternatör, motor çalışırken mekanik enerjiyi elektrik enerjisine çeviren ve aküleri şarj eden üreteçtir. Alternatör, motorun kasnağına kayışla bağlanır.

Alternatör Nedir?

Alternatör, içinde dönen bir manyetik alan ile alternatif akım üretir. Diyot köprüsü, bu akımı doğru akıma çevirir. Regülatör, çıkış gerilimini akünün ihtiyacına göre sınırlar. Üretilen akım aküleri şarj eder ve teknenin elektrik tüketicilerini besler.

Alternatörün Bölümleri

Bölüm	Görevi
Rotor	Dönen manyetik alanı oluşturur
Stator	Elektrik akımının üretildiği sargılar
Diyot köprüsü	Alternatif akımı doğru akıma çevirir
Regülatör	Çıkış gerilimini kontrol eder
Kasnak	Kayışla motordan hareket alır
Fan	Alternatörü soğutur

Regülatör Türleri

Tür	Özellik
Dahili regülatör	Alternatörün içindedir, sabit gerilim sağlar
Harici akıllı regülatör	Şarjı kademeli yapar, akü türüne göre ayarlanır

Akıllı regülatörler; yükleme, emme ve koruma (float) kademelerini uygular. Bu yöntem, akülerin daha hızlı ve dengeli şarj olmasını sağlar.

Çıkış Akımı

Alternatörün kapasitesi amper (A) cinsinden ifade edilir. Örnek: "12 V 90 A alternatör". Çıkış akımı motor devrine bağlıdır. Rölantide alternatör tam kapasitesine ulaşmaz.

Çoklu Akü Şarjı

Teknede marş ve servis aküleri birlikte bulunur. Alternatör, iki akü grubunu birlikte şarj eder. Ayırma için şu cihazlar kullanılır:

Akü izolatörü
Voltaj algılamalı röle (akü ayırıcı)
DC-DC şarj cihazı

Lityum servis aküsü kullanılan teknelerde DC-DC şarj cihazı, alternatörü aşırı yükten korur.

Ateşleme Koruması

Benzinli motor bölmelerinde kullanılan alternatörler kıvılcım çıkarmayacak şekilde üretilir. ISO 8846 standardı bu şartları belirler.

Arıza Belirtileri

Belirti	Olası Neden
Şarj uyarı lambası yanıyor	Alternatör veya regülatör arızası
Akü gerilimi düşük	Yetersiz şarj, kayış kayması
Akü gerilimi çok yüksek	Regülatör arızası
Gıcırtı sesi	Gevşek veya aşınmış kayış
Uğultu sesi	Rulman aşınması

Sık Sorulan Sorular

Motor çalışırken akü gerilimi kaç volt olmalıdır?

12 V sistemlerde şarj sırasında gerilim genellikle 13,5 V ile 14,5 V arasındadır. Kesin değer akü türüne bağlıdır.

Alternatör kayışı ne zaman değiştirilir?

Çatlak, parlama veya gevşeme görüldüğünde değiştirilir.

Alternatör aküler bağlı değilken çalıştırılabilir mi?

Bağlantı kesildiğinde alternatör diyotları zarar görebilir. Motor çalışırken akü şalteri kapatılmaz.

İlgili Terimler

Marş Aküsü, Servis Aküsü, Akü İzolatörü, DC-DC Şarj Cihazı, Voltmetre, Doğru Akım.

İlgili terimler

Akü İzolatörü

Akü izolatörü , tek bir şarj kaynağının birden fazla aküyü şarj etmesini sağlarken aküler arasında akım geçişini engelleyen cihazdır. İzolatör, akülerin birbirini boşaltmasını önler. Akü İzolatörü Nedir? Teknede alternatör, marş ve servis akülerini birlikte şarj eder. İzolatör, alternatör akımını her aküye ayrı çıkışlardan iletir. Ancak akım bir aküden diğerine geri geçemez. Bu sayede servis aküsü boşaldığında marş aküsü dolu kalır. Çalışma İlkesi İzolatörün içinde her akü için tek yönlü bir eleman bulunur. Bu eleman, akımın yalnızca şarj kaynağından aküye geçmesine izin verir. Ters yöndeki akış engellenir. Klasik izolatörlerde bu eleman bir diyottur. İzolatör Türleri Tür Eleman Gerilim Düşümü Silikon diyotlu izolatör Silikon diyot Yaklaşık 0,6–0,8 V Schottky diyotlu izolatör Schottky diyot Yaklaşık 0,3–0,5 V FET izolatör Alan etkili transistör Çok düşük Gerilim Düşümü Sorunu Diyotlar, üzerinden geçen akımda gerilim düşümü oluşturur. Bu düşüm, akülere ulaşan şarj gerilimini azaltır. Düşük gerilim, akülerin tam şarj olmasını engelleyebilir. Bu sorun için şu yöntemler kullanılır: Alternatör regülatörünün akü gerilimini algılaması Düşük gerilim düşümlü FET izolatör kullanılması Alternatör çıkış geriliminin artırılması İzolatör ve Akü Ayırıcı Farkı Özellik İzolatör Akü Ayırıcı (VSR) Çalışma Sürekli tek yönlü akış Gerilime göre aküleri bağlar ve ayırır Gerilim düşümü Diyot türüne göre var Röle kapalıyken yok denecek kadar azdır Hareketli parça Yoktur Röle vardır Çift yönlü şarj Yoktur Bazı modellerde vardır VSR, İngilizce "Voltage Sensitive Relay" (gerilim duyarlı röle) ifadesinin kısaltmasıdır. Montaj Notları İzolatörü alternatör ile aküler arasına yerleştirin. Isı dağılımı için havadar bir yere monte edin. Kabloları akım değerine göre seçin. Alternatör uyarı devresinin uyumunu kontrol edin. Sık Sorulan Sorular İzolatör lityum akülerle kullanılabilir mi? Lityum akülerin şarj ihtiyacı farklıdır. Bu sistemlerde genellikle DC-DC şarj cihazı tercih edilir. İzolatör neden ısınır? Diyotlar gerilim düşümü nedeniyle ısı üretir. Isı, akımla birlikte artar. İzolatör arızası nasıl anlaşılır? Bir akü şarj olurken diğeri şarj olmuyorsa izolatör çıkışları kontrol edilir. İlgili Terimler Akü Ayırıcı, DC-DC Şarj Cihazı, Alternatör, Akü Seçici Şalter, Marş Aküsü, Servis Aküsü.

DC-DC Şarj Cihazı

DC-DC şarj cihazı , bir doğru akım kaynağından aldığı enerjiyi başka bir aküye uygun şarj profiliyle aktaran cihazdır. Teknelerde genellikle alternatör ile servis aküsü arasında kullanılır. DC-DC Şarj Cihazı Nedir? DC-DC şarj cihazının girişi marş aküsüne veya alternatöre bağlanır. Çıkışı servis aküsüne bağlanır. Cihaz, giriş gerilimini servis aküsünün ihtiyacına göre düzenler. Şarj akımını sınırlar ve kademeli şarj uygular. Böylece iki farklı akü türü aynı alternatörle doğru şekilde şarj edilir. Kullanım Nedenleri Neden Açıklama Farklı akü kimyaları Marş aküsü kurşun asit, servis aküsü lityum olabilir Alternatör koruması Lityum akünün yüksek şarj kabulü alternatörü aşırı yükleyebilir Uzun kablo mesafesi Gerilim düşümünü telafi eder Farklı gerilimler 12 V sistemden 24 V aküyü şarj edebilir Kontrollü şarj Kademeli şarj profili uygular Lityum Akülerde Önemi Lityum aküler düşük iç dirence sahiptir. Boş bir lityum akü, alternatörden çok yüksek akım çekebilir. Alternatör bu akımda uzun süre çalışırsa aşırı ısınır. DC-DC şarj cihazı, akımı belirlenen değerle sınırlar. Bu sınır alternatörü korur. Çalışma Aşamaları Cihaz, giriş tarafında motorun çalıştığını gerilimden algılar. Şarj işlemini başlatır. Servis aküsünü seçilen profile göre şarj eder. Motor durunca girişten akım çekmeyi keser. Bazı modeller, motor çalışma sinyalini ayrı bir kablodan alır. Seçim Ölçütleri Çıkış akımı: Servis aküsü kapasitesine ve alternatör kapasitesine göre seçilir. Giriş ve çıkış gerilimi: 12-12, 12-24 veya 24-12 seçenekleri bulunur. Akü profilleri: Kullanılan akü kimyasını desteklemelidir. Güneş girişi: Bazı modeller güneş paneli girişi içerir. Isıl yönetim: Yüksek akımlı modellerde soğutma önemlidir. Kurulum Cihazı servis aküsüne yakın monte edin. Giriş ve çıkış kablolarına uygun sigorta takın. Kablo kesitini giriş akımına göre seçin. Akü profilini ayarlayın. Sıcaklık sensörünü varsa aküye yerleştirin. Sık Sorulan Sorular Birden fazla DC-DC şarj cihazı paralel kullanılabilir mi? Bazı modeller paralel çalışmayı destekler. Üreticinin önerisi dikkate alınır. DC-DC şarj cihazı marş aküsünü boşaltır mı? Motor durduğunda cihaz şarjı keser. Doğru kurulumda marş aküsü korunur. Akü ayırıcı yerine DC-DC şarj cihazı neden seçilir? DC-DC şarj cihazı, servis aküsüne uygun şarj profili uygular ve akımı sınırlar. İlgili Terimler Akü Ayırıcı, Akü İzolatörü, LiFePO4 Akü, Alternatör, Servis Aküsü, Akü Şarj Cihazı.

Doğru Akım

Doğru akım , yönü zaman içinde değişmeyen elektrik akımıdır. Kısaltması DC'dir (Direct Current). Akü, güneş paneli ve redresörler doğru akım üretir. Doğru Akım Nedir? Doğru akımda elektronlar tek yönde hareket eder. Akım, kaynağın negatif kutbundan pozitif kutbuna doğru akar. Geleneksel akım yönü ise pozitiften negatife kabul edilir. Doğru akımın gerilimi zamanla sabittir. Teknelerin temel elektrik sistemi doğru akımla çalışır. Teknede DC Kaynakları Kaynak Açıklama Akü Enerjiyi kimyasal olarak depolar Alternatör Motor çalışırken doğrultulmuş akım üretir Güneş paneli Işığı doğrudan DC'ye çevirir Akü şarj cihazı Kıyı elektriğini DC'ye çevirir Rüzgâr jeneratörü Ürettiği akımı DC'ye doğrultur Teknede DC Tüketicileri Seyir fenerleri ve iç aydınlatma Sintine ve su pompaları Seyir elektroniği ve VHF telsiz Irgat ve baş pervanesi Marş motoru Buzdolabı Gerilim Düşümü Doğru akım sistemlerinde düşük gerilim nedeniyle akımlar yüksektir. Yüksek akım, kablolarda gerilim düşümüne yol açar. ABYC E-11 önerilerine göre seyir fenerleri ve pompalar gibi kritik devrelerde gerilim düşümü %3 ile sınırlandırılır. Diğer devrelerde %10'a kadar düşüme izin verilir. Örnek: 12 V sistemde %3 düşüm yaklaşık 0,36 V'tur. Kutup Renkleri İletken Yaygın Renk Pozitif Kırmızı Negatif Sarı veya siyah Renk düzeni, ters bağlantı riskini azaltır. Ters Kutup Bağlantısı Doğru akımda kutupların ters bağlanması cihazlara zarar verebilir. Bazı cihazlar ters kutup korumasına sahiptir. Akü bağlantısı yapılırken önce pozitif, sonra negatif kutup bağlanır. Sökümde sıra terstir. Güvenlik Her pozitif hat, kaynağa yakın bir sigortayla korunur. Akü kutupları yalıtım kapaklarıyla örtülür. Metal aletler akü kutuplarına aynı anda değmemelidir. Kısa devre, kabloları ve aküyü aşırı ısıtabilir. ISO 10133, küçük teknelerde DC tesisat şartlarını belirler. Sık Sorulan Sorular Doğru akım tehlikeli midir? 12 V ve 24 V sistemlerde elektrik çarpması riski düşüktür. Ancak kısa devre yüksek akım ve yangın riski oluşturur. Doğru akım neden kalın kablo gerektirir? Düşük gerilimde aynı güç için daha yüksek akım geçer. Yüksek akım kalın kablo ister. Teknede DC ve AC neden birlikte bulunur? DC akülerde depolanır. AC ise yüksek güçlü konfor cihazlarını çalıştırır. İlgili Terimler Alternatif Akım, 12 Volt Tekne Sistemi, 24 Volt Tekne Sistemi, Kablo Kesiti, Tekne Aküsü, Marin Sigorta.

Marş Aküsü

Marş aküsü , tekne motorunun marş motorunu çalıştırmak için kısa sürede yüksek akım veren aküdür. Marş aküsü, servis tüketicilerinden ayrı tutulur. Marş Aküsü Nedir? Motor çalıştırma işlemi birkaç saniye sürer. Bu sürede marş motoru yüzlerce amper akım çekebilir. Marş aküsü, bu kısa ve yüksek akıma göre tasarlanır. İçinde çok sayıda ince plaka bulunur. İnce plakalar geniş yüzey alanı sağlar ve hızlı akım verir. Marş Aküsünün Özellikleri Özellik Açıklama Yüksek anlık akım Kısa süreli marş için uygundur İnce plakalar Geniş yüzey alanı sağlar Derin deşarja dayanım Düşüktür Değer birimi CCA veya MCA Seçim Ölçütleri Motor üreticisinin belirttiği asgari CCA veya MCA değerini öğrenin. Bu değere eşit veya daha yüksek akü seçin. Akü kutusunun ve tepsisinin ölçülerini kontrol edin. Kutup başı türünü ve yerleşimini doğrulayın. Motor üreticisinin değeri genellikle kullanım kılavuzunda yer alır. Servis Aküsünden Ayrılması Marş aküsü, fenerler ve buzdolabı gibi servis tüketicilerine bağlanmaz. Bu ayrım, servis tüketimi nedeniyle marş aküsünün boşalmasını önler. Böylece motor her zaman çalıştırılabilir. Ayrım şu yöntemlerle sağlanır: Akü seçici şalter Akü izolatörü Voltaj algılamalı akü ayırıcı DC-DC şarj cihazı Acil Durum Paralel Bağlantısı Marş aküsü boşaldığında servis aküsü geçici olarak marşa bağlanabilir. Bu işlem akü seçici şalter veya acil durum paralel şalteriyle yapılır. Motor çalıştıktan sonra bağlantı normale döndürülür. Koruma Yöntemleri Marş aküsünü ayrı bir ana şalterle ayırın. Uzun beklemelerde aküyü koruma şarjına alın. Kutup başlarını temiz tutun. Gerilimi düzenli olarak ölçün. Arıza Belirtileri Belirti Olası Neden Marş yavaş dönüyor Akü zayıf veya bağlantı gevşek Tık sesi var, marş dönmüyor Akü boş veya solenoid arızası Akü gerilimi hızla düşüyor Akü ömrünü tamamlamış Kutup başında beyaz birikinti Korozyon Sık Sorulan Sorular Marş aküsü servis için kullanılabilir mi? Kısa süreli kullanılabilir. Ancak derin deşarj marş aküsünün ömrünü kısaltır. Lityum akü marş için kullanılabilir mi? Marş için üretilmiş lityum aküler bulunur. Şarj sistemiyle uyumu kontrol edilmelidir. Marş aküsü ne zaman değiştirilir? Yük testinde yetersiz akım verdiğinde veya gerilim hızla düştüğünde değiştirilir. İlgili Terimler Servis Aküsü, Marin Akü, Tekne Aküsü, Marş Motoru, Akü Seçici Şalter, Akü İzolatörü.

Tüm terimlere dön