Denizcilik sözlüğü

Çapa

Tanım

Çapa, deniz aracını deniz dibine tutturarak rüzgâr ve akıntıya karşı yerinde tutan ağır metal araçtır. Türkçede çapaya "demir" de denir.

Çapa Nedir?

Çapa, zincir veya halatla tekneye bağlanır. Dibe bırakılan çapa, çekildiğinde zemine gömülür veya takılır. Bu tutunma, teknenin sürüklenmesini engeller. Çapayı tekneye bağlayan zincir ve halatın bütününe "çapa hattı" denir.

Çapanın Bölümleri

Bölüm	Görevi
Gövde (şaft)	Çapanın ana uzun koludur
Tırnak (palmet)	Zemine gömülen yassı uçtur
Taç	Gövdenin tırnaklarla birleştiği bölümdür
Çipo	Bazı çapalarda gövdeye dik çubuktur
Kilit deliği	Zincir veya kilidin bağlandığı göz

Çapa Nasıl Tutar?

Çapa iki şekilde tutar:

Gömülerek: Tırnaklar kum veya çamura batar. Çekme kuvveti arttıkça çapa daha derine iner.
Takılarak: Tırnaklar kaya veya taş arasına takılır.

Çapanın tutması için çekme kuvvetinin yatay olması gerekir. Zincirin ağırlığı ve yeterli kaloma, çekme açısını yatay tutar.

Başlıca Çapa Türleri

Tür	Yapı	Uygun Zemin
Danforth	Menteşeli iki yassı tırnak	Kum, çamur
CQR	Menteşeli saban biçimli uç	Kum, çamur, otlu zemin
Delta	Sabit saban biçimli uç	Kum, çamur
Bruce	Tek parça pençe biçimli uç	Kum, çakıl, karışık zemin
Admiralty	Çipolu iki kollu klasik yapı	Kaya, yosunlu zemin
Şemsiye çapa	Katlanır dört tırnak	Kaya, küçük tekneler

Gemilerde Kullanılan Çapalar

Ticari gemilerde genellikle çiposuz (stockless) çapa kullanılır. Bu çapalar, gemi bordasındaki loça deliğine çekilerek saklanır. Ağırlıkları tonlarla ifade edilir.

Çapa Malzemeleri

Galvaniz çelik: En yaygın malzemedir.
Paslanmaz çelik: Korozyona dayanıklıdır, görünümü parlaktır.
Alüminyum alaşım: Hafiftir. Bazı tırnaklı çapalarda kullanılır.

Sık Sorulan Sorular

Çapa ile demir aynı şey midir?

Evet. Denizcilikte "demir atmak" ifadesi çapayı dibe bırakmak anlamına gelir. "Demirlemek" de aynı işlemi anlatır.

Her zemin için tek bir çapa yeterli midir?

Hiçbir çapa tüm zeminlerde aynı performansı göstermez. Bu nedenle birçok teknede farklı tipte ikinci bir çapa bulunur.

Çapa neden kayar?

Kayma nedenleri arasında yetersiz kaloma, uygun olmayan zemin ve çapanın gömülmemesi yer alır. Rüzgâr yönünün değişmesi de çapayı yerinden oynatabilir.

İlgili Terimler

Tekne Çapası, Çapa Zinciri, Kaloma, Demirleme, Irgat, Çapa Ağırlığı.

İlgili terimler

Demirleme

Demirleme , teknenin çapa atılarak deniz dibine sabitlenmesi işlemidir. Halk arasında bu işleme "demir atmak" da denir. Demirleme Nedir? Demirleme, teknenin marina veya iskeleye bağlanmadan bir koyda ya da açıkta beklemesini sağlar. Tekne, çapa hattı ile dibe bağlı kalır. Rüzgâr ve akıntı değiştikçe tekne çapa etrafında döner. Demirlemenin Temel Adımları Demir yerini seçin: Korunaklılık, zemin ve derinliği değerlendirin. Derinliği ölçün: Derinlik ölçeri kontrol edin. Kaloma miktarını hesaplayın: Derinliğe göre verilecek zincir uzunluğunu belirleyin. Rüzgâra veya akıntıya karşı yaklaşın: Tekneyi durdurun. Çapayı bırakın: Çapa dibe ulaşınca tekneyi yavaşça geri hareket ettirin. Zinciri verin: Zinciri düzenli olarak bırakın, üst üste yığmayın. Çapayı gömün: Motoru hafif geri viteste çalıştırın. Tutmayı kontrol edin: Kıyıdaki iki sabit noktanın hizasını izleyin. Yükü stopere aktarın: Irgattaki yükü zincir stoperine verin. Kaloma Kaloma, suya verilen çapa hattı uzunluğunun derinliğe oranıdır. Yeterli kaloma, çapaya gelen çekme kuvvetini yatay tutar. Yetersiz kaloma, çapanın yerinden çıkmasına yol açar. Demirlemede Kullanılan Ekipmanlar Ekipman Görevi Çapa Dibe tutunur Çapa zinciri ve halatı Çapayı tekneye bağlar Irgat Zinciri toplar ve bırakır Zincir stoperi Yükü ırgattan alır Zincir gergisi Dalga darbelerini sönümler Derinlik ölçer Derinliği gösterir COLREG Demir İşaretleri COLREG 1972 Kural 30, demirdeki teknelerin işaretlerini belirler: Gece: Her yönden görünür beyaz demir feneri yakılır. Gündüz: Baş tarafta siyah bir küre asılır. Boyu 7 metreden kısa tekneler, dar kanal ve demir yerleri dışında bu işaretlerden muaftır. Demirde Bekleme Demir alarmı kurulur. GPS cihazı, tekne belirlenen alanın dışına çıkınca uyarır. Hava tahmini düzenli olarak takip edilir. Komşu teknelerle mesafe kontrol edilir. Sık Sorulan Sorular Çapanın tuttuğu nasıl anlaşılır? Motor geri viteste iken zincir gerilir ve tekne geri gitmez. Kıyıdaki iki sabit nokta arasındaki hiza değişmez. Gece demirlemede nelere dikkat edilir? Demir feneri yakılır. Demir alarmı kurulur. Rüzgâr dönüşünde teknenin sığlığa veya kayalara yaklaşmayacağı doğrulanır. Demirleme her yerde serbest midir? Hayır. Liman girişleri, kanallar, kablo ve boru hattı bölgeleri ile koruma alanlarında demirleme yasak olabilir. İlgili Terimler Demir Yeri, Kaloma, Demir Tarama, Salınım Alanı, Demir Feneri, Çapa.

Irgat

Irgat , zincir veya halatı döner bir tambur ya da dişli yardımıyla toplayan ve bırakan mekanizmadır. Teknelerde ırgat çoğunlukla çapa zinciri için kullanılır. Irgat Nedir? Irgat, ağır yükleri insan gücünü aşan bir kuvvetle çeker. Çapa ve zincirin ağırlığı, elle kaldırılamayacak düzeye ulaşabilir. Irgat bu işi mekanik olarak yapar. İngilizcede çapa ırgatına "windlass", dikey eksenli halat ırgatına "capstan" denir. Irgatın Bölümleri Bölüm Görevi Zincir dişlisi Zincir baklalarını kavrar ve çeker Halat tamburu Halatı sararak çeker Motor Dönüş kuvvetini üretir Dişli kutusu Motor devrini düşürür ve çekme kuvvetini artırır Fren veya kavrama Zinciri serbest bırakır veya kilitler Sıyırıcı Zinciri dişliden ayırarak zincirliğe yönlendirir İngilizcede zincir dişlisine "gypsy" denir. Eksen Yönüne Göre Irgat Türleri Tür Yapı Özellik Dikey ırgat Motor güverte altında, dişli dikey eksende döner Güvertede az yer kaplar Yatay ırgat Motor ve dişli güverte üstünde, yatay eksende döner Güverte altında az yer gerektirir Güç Kaynağına Göre Irgat Türleri Manuel ırgat: Kol ile çevrilir. Elektrikli ırgat: 12 V veya 24 V doğru akım motoruyla çalışır. Hidrolik ırgat: Hidrolik motorla çalışır. Büyük yatlarda kullanılır. Irgatın Diğer Kullanım Alanları Gemilerde çapa ve bağlama halatı çekme Balıkçı teknelerinde ağ ve halat çekme Yelkenlilerde ağır halatları germe (kapstan) Tekne çekek yerlerinde tekneyi karaya çekme Irgat Kumandası Elektrikli ırgatlar şu yollarla kumanda edilir: Güvertedeki ayak düğmeleri Kablolu el kumandası Kablosuz uzaktan kumanda Kaptan köşkündeki panel düğmeleri Sık Sorulan Sorular Irgat yalnızca çapa için mi kullanılır? Hayır. Halat tamburlu ırgatlar bağlama halatlarını çekmek için de kullanılır. Irgat zinciri tutmazsa ne olur? Zincir dişliden kayar ve kontrolsüz akabilir. Bu durum genellikle dişli-zincir uyumsuzluğundan veya aşınmadan kaynaklanır. Demirdeyken yük ırgatta mı kalmalıdır? Hayır. Demirleme yükü zincir stoperine veya bağlama halatına aktarılır. Bu uygulama ırgatın dişli ve motorunu korur. Dikey ve yatay ırgat arasında nasıl seçim yapılır? Seçim, güverte üstündeki alana ve güverte altındaki boşluğa göre yapılır. Güverte altı dar teknelerde yatay ırgat tercih edilir. İlgili Terimler Çapa Irgatı, Elektrikli Irgat, Manuel Irgat, Irgat Motoru, Zincir Stoperi, Kalibre Zincir.

Kaloma

Kaloma , demirlemede suya verilen çapa hattı uzunluğunun, su derinliği ile çapa makarası yüksekliğinin toplamına oranıdır. Kaloma oran olarak ifade edilir. Örnek: 5:1. Kaloma Nedir? Kaloma, çapanın tutma gücünü doğrudan etkiler. Uzun hat, çapaya gelen çekme kuvvetini yatay tutar. Yatay çekme, çapanın zemine gömülü kalmasını sağlar. Kısa hat, çapayı yukarı doğru çeker ve yerinden çıkarır. İngilizcede bu orana "scope" denir. Türkçede "kaloma vermek", hattı boşaltıp suya vermek anlamına gelir. Kaloma Hesabı Formül: Hat uzunluğu = (Su derinliği + Makara yüksekliği) × Kaloma oranı Derinlik + Makara 3:1 5:1 7:1 5 m 15 m 25 m 35 m 10 m 30 m 50 m 70 m 15 m 45 m 75 m 105 m Hat Türüne Göre Kaloma Hat Türü Kullanılan Oran Tam zincir Denizcilik eğitimlerinde genellikle 3:1–5:1 Kombine hat Genellikle 5:1 ve üzeri Tam halat Genellikle 5:1–7:1 Zincir, ağırlığıyla dipte kavis oluşturur. Halat bu kavisi oluşturmadığı için daha uzun hat gerekir. Rüzgâr arttıkça oran yükseltilir. Kalomayı Sınırlayan Etkenler Salınım alanı: Uzun hat, teknenin daha geniş bir alanda dönmesine yol açar. Komşu tekneler: Kalabalık koyda uzun hat çakışmaya neden olabilir. Zincir miktarı: Teknedeki toplam zincir uzunluğu sınırdır. Marinada Kaloma Halatı Akdeniz marinalarında "kaloma" kelimesi ayrı bir donanımı da ifade eder. Kaloma halatı, deniz dibindeki beton bloğa bağlı bir halattır. Halatın ucu iskeleye ince bir halatla bağlanır. Tekne kıçtan iskeleye yanaşınca bu ince halat çekilir. Kaloma halatı başa alınır ve gerilerek tekne sabitlenir. İngilizcede bu sisteme "lazy line" denir. Sık Sorulan Sorular Kaloma neden derinliğe makara yüksekliği eklenerek hesaplanır? Hat, çapa makarasından başlar. Makara su yüzeyinin üzerindedir. Bu yükseklik eklenmezse gerçek oran hesaplanandan düşük kalır. Kalabalık koyda kaloma nasıl ayarlanır? Çevredeki teknelerin hat uzunluğuna yakın kaloma verilir. Gerekirse ikinci çapa veya kıç halatıyla salınım sınırlanır. Kaloma halatı pervaneye dolanır mı? Yanaşma sırasında gevşek kalan kaloma halatı pervaneye dolanabilir. Halat, motor rölantideyken ve gergin tutularak alınır. İlgili Terimler Demirleme, Demirleme Derinliği, Salınım Alanı, Çapa Zinciri, Zincir Sayacı, Bağlama Tonozu.

Tekne Çapası

Tekne çapası , gezi, balıkçı ve küçük iş teknelerinde demirleme için kullanılan çapadır. Tekne çapaları, gemi çapalarına göre hafiftir ve el veya ırgatla kullanılır. Tekne Çapası Nedir? Tekne çapası, teknenin boyuna ve ağırlığına göre seçilir. Çapa genellikle baş güvertedeki çapa makarasında taşınır. Küçük teknelerde çapa, dolapta veya kıç bölmede saklanır. Tekne Çapası Seçim Ölçütleri Ölçüt Açıklama Tekne boyu Uzun tekne daha büyük çapa gerektirir Deplasman Ağır tekne çapaya daha fazla yük bindirir Rüzgâr yüzeyi Yüksek fribord ve üst yapı yükü artırır Zemin türü Kum, çamur, kaya ve otlu zemin farklı çapa ister Depolama Çapa makarasına veya dolaba sığmalıdır Üreticiler, çapa seçimi için tekne boyuna ve deplasmanına göre tablolar yayımlar. Ana Çapa ve Yedek Çapa Ana çapa: Günlük demirlemede kullanılan çapadır. Genellikle çapa makarasında durur. Yedek çapa: Ana çapa kaybolduğunda kullanılır. Kıç çapası: Teknenin kıçını sabitlemek için kullanılır. Dar koylarda salınımı sınırlar. Yedek çapanın ana çapadan farklı tipte seçilmesi, farklı zeminlerde seçenek sağlar. Tekne Boyuna Göre Yaygın Çapa Türleri Tekne Türü Yaygın Çapa Kano, kayak, şişme bot Şemsiye çapa Küçük motorlu tekne Danforth Gezi yatı Delta, CQR, Bruce veya yeni nesil saban çapa Gulet Admiralty veya ağır saban çapa Çapa Makarasında Taşıma Çapa makarası, çapayı baş tarafta suyun dışında tutar. Çapa makaraya göre seçilmelidir. Saban tipi çapalar makaraya kendiliğinden oturur. Bu tasarıma "kendinden fırlatmalı" denir. Seyirde Çapa Sabitleme Çapa, seyir sırasında dalgayla sallanabilir. Sallanan çapa gövdeye zarar verir. Bu nedenle çapa, pim veya kilitle makaraya sabitlenir. Zincir stoperi de ayrıca kapatılır. Sık Sorulan Sorular Yeni nesil çapa nedir? Yeni nesil çapalar, ağırlığa göre yüksek tutma gücü hedefleyen saban veya kepçe biçimli çapalardır. Rocna, Mantus ve Spade bu gruba örnek markalardır. Tekne çapası hangi malzemeden seçilmelidir? Galvaniz çelik, dayanım ve maliyet bakımından yaygın tercihtir. Paslanmaz çelik, görünüm ve korozyon dayanımı sağlar. Çapa her yıl kontrol edilmeli mi? Evet. Tırnaklarda eğilme, kaynak yerlerinde çatlak ve galvaniz kaybı kontrol edilir. İlgili Terimler Çapa, Çapa Ağırlığı, Çapa Makarası, Danforth Çapa, Delta Çapa, Şemsiye Çapa.

Tüm terimlere dön